Het verschil tussen ziek en chronisch ziek is de kans op volledig herstel van de ziekte. Bijna zestig procent van de Nederlandse bevolking is chronisch ziek en heeft een of meer aandoening(en) (bron: VZinfo). Chronisch ziek ben je altijd, dus ook op vakantie. Wanneer je als actiënt op actieve wijze het verloop van de aandoening met leefstijl probeert te beïnvloeden, vraagt dat om extra voorbereidingen voor je vakantie. Je moet niet alleen rekening houden met de medicatie en hulpmiddelen, maar bij de planning moeten ook de veranderingen worden overwogen op het gebied van voeding, beweging, slaap, ontspanning en verbinding.
Op vakantie kunnen is voor iedereen belangrijk. Als je chronisch ziek bent dan geeft de vakantie iets om naartoe te leven. Maar de extra aanpassingen die soms nodig zijn kunnen veel vergen van zowel de chronisch zieke als zijn of haar mantelzorger. Het risico bestaat dat de zieke er vanaf ziet om zijn of haar omgeving niet te veel te belasten. Toch kun je met een goede voorbereiding veel van de belemmeringen wegnemen. Aan de hand van mijn ervaring als actiënt en als moeder van twee chronisch zieke kinderen, beschrijf ik de leefstijlpijlers en geef ik tips.
Definities
Circadiaans ritme Een biologisch ritme waarvan de cyclus ongeveer één dag duurt (Latijn: circa = rond, dies = dag). Men spreekt ook wel van een 24-uurs ritme of bij dieren van een slaap-waakritme. (Bron: Wikipedia)
Gluconeogenese Het aanmaken van glucose door de lever uit aminozuren (eiwitten) en glycerol (vet).
Kan ik eten zoals thuis?
Als het gaat over leefstijl en vakantie denkt vrijwel iedereen als eerste aan voeding. Hoe houd ik mijn voedingspatroon vol, zijn de juiste producten wel te krijgen en hoe leg ik in een andere taal uit wat ik wel en niet kan eten?
Goede voorbereiding is het halve werk. Of je nu een huisje huurt voor een familieweekend, op vliegvakantie gaat, een week met scouting gaat kamperen of met het gezin afreist naar het buitenland, in alle gevallen helpt het om je voor te bereiden. Hoe beter jij weet welke producten je kan eten, hoe makkelijker het wordt om maaltijden aan te passen of te onderzoeken wat er op de vakantiebestemming verkrijgbaar is.
Zelf koken
Het is ook handig om op de hoogte te zijn van de keukenfaciliteiten op je locatie. Heb je een hightech-keuken in een huisje of kook jij je eigen maaltje boven een kampvuur? Dat kan bepalend zijn voor wat je thuis moet klaarmaken en welke producten je moet meenemen.
Tijdens een familieweekend kun je bijvoorbeeld heel gemakkelijk een ovenschotel of een spaghetti carbonara met courgette (voor)bereiden. Op kamp is het daarentegen belangrijk om van tevoren alles goed uit te zoeken, wat is de maaltijdplanning en hoe is die aan te passen?
Dit jaar stond foe yong hai op het menu tijdens het scoutingkamp van mijn zoon. Een dergelijk gerecht is simpel aan te passen. Ei, groentes en vlees zijn koolhydraatarm. De rijst vervang je door bloemkool. Thuis heb ik een suikervrije saus voorbereid. (Kijk hier voor het recept.)
Eigen producten meenemen
Wanneer je eigen producten wilt meenemen is het ideaal om een elektrische koelbox mee te nemen. Op deze wijze kan je tijdens het reizen eigen bereidde producten vers houden. Dit is belangrijk omdat verse, zelfgemaakte producten korter houdbaar zijn dan (ultra) bewerkte producten.
Als je op je vakantieadres de beschikking hebt over een diepvries kan je koolhydraatarme bolletjes of donkerbruin keto brood meenemen en invriezen. Dan heb je altijd verse broodjes voor de lunch. Natuurlijk kun je ook suikervrije waterijsjes meenemen zodat je kan genieten van een verkoelende traktatie op je vakantie.
We nemen altijd een eigen voorraad snacks en tussendoortjes mee. Dat maakt het eenvoudiger om verleidingen te weerstaan. Mijn kinderen met diabetes type 1 kunnen veilig snoepen zonder een stijging van hun bloedsuiker.
Uit eten
Steeds meer restaurants hebben een website waarop het menu te vinden is. In het geval van buitenlandse sites kan je die door je browser laten vertalen. Op deze manier wordt je niet door een taalbarrière gehinderd en kan je beter een inschatting maken van de samenstelling van de maaltijd. Over het algemeen zijn er wel geschikte maaltijden te vinden of zijn ze aan te passen.
Mocht er bij het bestellen toch een taalprobleem zijn waardoor je het gerecht niet kan aanpassen, of niet exact weet wat je krijgt, overleg dan met je reisgezelschap of ze openstaan voor shared dining. Op die manier kan je koolhydraatrijke producten zoals aardappelen uitwisselen voor koolhydraatarme zoals groentes.
Over het algemeen geldt dat maaltijdsalades redelijk koolhydraatarm zijn. In veel restaurants kan de maaltijd worden samengesteld uit losse elementen zoals vlees als hoofdgerecht met groenten als bijgerecht. Desnoods pas je een plate service aan naar een carnivore versie en combineer je dat met een salade. Voor een snelle lunch zijn soep en salades vaak goede keuzes. Je kunt ook een luxe hamburger bestellen zonder broodje.
Vakantie, lekker eropuit
Tijdens een vakantie bewegen we meestal meer dan thuis. Een dagje cultuur snuiven, luieren bij een zwembad of een stevige hike, in alle gevallen geldt dat dit afwijkend is aan de activiteiten in ons dagelijks leven. Daar bereid ik me op voor door rekening te houden met het schoeisel en het effect van bewegen op de benodigde medicatie.
Goede schoenen
Het is wellicht een open deur maar goede schoenen die steun bieden en waar je pijnvrij op kan lopen zijn essentieel. Zelf ben ik door mijn reuma behoorlijk gevoelig voor ongelijkheden in de bodem. Om op kinderkopjes of grof grind te wandelen heb ik schoenen met dikke zolen nodig. Door vergroeiing aan mijn voeten moet het buitenmateriaal zacht zijn. Ook voor mijn kinderen is het vanwege hun diabetes belangrijk om wondjes aan de voeten te voorkomen. Over het algemeen nemen we dan ook meerdere goed ingelopen schoenen mee.
Spieren
Door meer te bewegen train ik niet alleen mijn spierkracht en balans maar de spieren verbruiken ook meer glucose. Het lichaam wordt gevoeliger voor insuline. In het geval van een aandoening als diabetes heeft dat direct invloed op de hoeveelheid benodigde medicatie. Het effect van bewegen is nooit honderd procent nauwkeurig te voorspellen dus voor het opvangen van een bloedsuikerdaling hebben we altijd dextro bij de hand en cashewnoten voor een wat langere overbrugging. (Wil je meer weten over het effect van beweging op de bloedsuikerspiegel lees dan dit artikel.)
Slaapcomfort
Ga je kamperen of boek je een hotel? Reis je overdag of vertrek je ’s nachts? Tijdens een vakantie zijn er veel elementen die de kwaliteit en duur van je nachtrust beïnvloeden.
Slapen op een luchtbed is voor mij een gepasseerd station. Mijn voorkeur gaat uit naar een gespreid bedje voor een goede nachtrust. Mijn zoon daarentegen slaapt tijdens kamp op een dunne, opblaasbare mat. Hij heeft dan soms moeite met in slaap vallen. Wat helpt is om te zorgen voor voldoende slaapdruk. Wanneer je actief bent, beweegt en dingen onderneemt neemt de slaapdruk toe en val je makkelijker in slaap.
Circadiaans ritme
Reizen kan onze biologische klok behoorlijk verstoren. Het passeren van tijdzones, nachtelijk reizen en slaapgebrek kunnen het circadiaans ritme of bioritme ontregelen. Ons lichaam is ingesteld op een ritme van ongeveer 24 uur. Dat ritme bepaalt de lichaamsprocessen. Licht geeft de belangrijkste informatie voor het bioritme. Ons lichaam functioneert het best als we dat bioritme volgen. Een verstoring ontregelt de normale processen.
De ontregeling kan ertoe bijdragen dat je insulineresistenter wordt. Met een nachtrust van vier uur kan de gevoeligheid voor insuline al met 25 procent afnemen (bron: Diabetes Fonds). Als je zelf kunt kiezen op welk moment van de dag je reist, valt het dus aan te bevelen om dat overdag te doen en te zorgen voor een normale nachtrust.
Een slaapmutsje
Wil je goed slapen op vakantie? Let dan op wat je eet en drinkt en hoe laat je eet. Sommige producten zorgen ervoor dat je minder goed in slaap valt. Eigenlijk kan alles wat door het lichaam direct gebruikt wordt als energie je slaap verstoren. Denk daarbij aan koolhydraatrijke producten maar ook aan cafeïne. Over het algemeen wordt aangeraden om 4 à 5 uur voor het slapen gaan geen cafeïnehoudende producten meer te drinken. Zelf hanteer ik een ruimere marge voor een goede nachtrust.
Alcohol is het meest sociaal geaccepteerde verslavende middel. Velen van ons zullen tijdens een vakantie wel een glaasje nuttigen. Daarom bespreek ik de consumptie van alcohol, hoewel het niet thuishoort in een gezond voedingspatroon. Alcohol zorgt ervoor dat je makkelijker inslaapt, maar het verstoort de diepe slaap. Hierdoor wordt de slaapkwaliteit veel minder.
In het geval van diabetes brengt alcohol extra risico’s met zich mee. Alcohol kan veel koolhydraten bevatten waardoor de bloedsuiker in eerste instantie stijgt. Alcohol vermindert de afgifte van groeihormoon en gluconeogenese. Hierdoor ontstaat een daling van de bloedsuikerspiegel. Dat begint meestal zes tot acht uur na de consumptie. Wanneer er voor de behandeling van diabetes insuline of bloedsuikerverlagende medicijnen worden gebruikt, kan er een gevaarlijk lage bloedsuikerspiegel (hypo) ontstaan. Dat is extra risicovol omdat de medische interventie met een glucagon-noodset niet werkt! Alleen een infuus of sonde met glucose kan in een door alcohol veroorzaakte hypo de bloedsuiker verhogen.
De kunst van het ontspannen
In 2021 waren er ruim 240.000 mensen met overspannenheidsklachten. Vermoedelijk is dat een onderschatting omdat niet iedereen met dergelijke klachten naar een huisarts gaat (bron Rijksoverheid).
Als er sprake is van stress, val je vaak terug in oude gewoontes. Het is dan prettig geen energie te verliezen aan het organiseren en bedenken van nieuwe dingen. Door op vakantie te gaan doorbreken we de dagelijkse routine. Dat kan veel stress met zich meebrengen.
Wanneer je in het dagelijks leven stressklachten hebt, kan het helpen om een vakantiebestemming te kiezen waar je al eerder bent geweest.
Mijn grootste valkuil tijdens een vakantie is dat ik me verantwoordelijk voel voor het plezier van anderen. Ik wil dolgraag dat iedereen een leuke tijd heeft. Als ik niet oppas organiseer ik van alles en zoek continu bevestiging of ik het wel goed doe. Daarbij heb ik lange tijd ook het gevoel gehad dat ik optimaal moest genieten van mijn vakantie. Ik wilde zoveel mogelijk zien en doen. Inmiddels heb ik geleerd dat luieren mag en dat ik niet verantwoordelijk ben voor andermans plezier en geluk.
Uiteindelijk ben ik het prettigste gezelschap wanneer ik mijzelf ben. Wanneer ik dingen doe waar ik van geniet, bij voorkeur met mensen van wie ik hou. Het is prettig om samen te kunnen genieten. Daarvoor is het fijn als er binnen een gezin of reisgezelschap dezelfde interesses zijn. Maar wanneer dat niet het geval is, kan het heel goed werken om soms afzonderlijke activiteiten te ondernemen. Voor mij is vakantie als thuiskomen. Thuiskomen bij mezelf, waarbij ik in alle rust geniet van mijn dierbaren, de natuur en cultuur.
Reisgezelschap
Een reis kun je beter uitdrukken in het aantal vrienden dan in de afstand, zei Tim Cahill. Wanneer je chronisch ziek bent geldt deze quote niet alleen voor de mensen die je ontmoet tijdens je reis maar ook voor de mensen met wie je reist. Met chronische aandoeningen heb je vaak te maken met mantelzorg. Als persoon met een chronische ziekte gaat die afhankelijkheid van mantelzorg door of je nu thuisblijft of met vakantie gaat. Als we als gezin op vakantie gaan, is dat geen probleem, dan gaat de zorg voor elkaar gewoon door. Soms gaan we afzonderlijk weg en moet er voor de zorgtaken een oplossing worden gecreëerd. In zo’n geval is het gezelschap waarmee je reist uitermate belangrijk.
Iedere keer dat mijn zoon op kamp gaat neemt de speltakleiding het merendeel van de mantelzorgtaken over. Van tevoren bespreken ze met ons de planning en gezamenlijk verdelen ze de zorgtaken. Het is tevens een moment waarin we gezamenlijk werken aan meer zelfstandigheid van mijn zoon in het dagelijks omgaan met diabetes. (Lees in dit artikel meer over diabetes en kamp). Wanneer mijn dochter op reis gaat, bereidt zij alles goed voor en bespreekt haar medische situatie met haar reisgenoten. Op die manier creëert ze een safety-netwerk.
Verbinding
Verbinding is voor mij een belangrijk onderdeel van vakantie. Het is het moment waarop ik tot rust en in verbinding met mezelf kom, andere mensen ontmoet en geniet van mijn dierbaren. De leefstijlpijler verbinding wordt vaak onderschat maar het is voor mij het belangrijkste element in alle aspecten van mijn leven, dus ook tijdens vakanties.
