Verschillende vormen van beweging, van wandelen en krachttraining tot yoga helpen niet alleen het lichaam, maar ook de geest. Ze maken ons fitter, verminderen stress en verbeteren de stemming. Wanneer beweging wordt gecombineerd met een gezond voedingspatroon, zoals minder snelle koolhydraten of periodiek vasten, zijn de resultaten vaak nog sterker.
In dit artikel ontdek je wat de voordelen zijn van bewegen bij chronische aandoeningen, welke vormen het beste werken, hoeveel beweging je echt nodig hebt en hoe je eenvoudig kunt beginnen. Zo kun je stap voor stap werken aan een gezonder en energieker leven.
Leestijd: 12 minuten
Auteur: Sam L. Brokken – Reviewer: Drs. Hans van Kuijk, Sport, beweging en leefstijlarts Anna Zorggroep / Topsupport
Kernpunten uit dit artikel:
- Regelmatig bewegen vermindert het risico op chronische ziekten zoals diabetes type 2, hart- en vaatziekten, overgewicht, chronische pijn en geheugenproblemen.
- Vier bewegingsvormen hebben bewezen effect: uithouding (wandelen, fietsen), krachttraining, intervaltraining (HIIT) en yoga; elk met eigen voordelen voor lichaam en geest.
- Krachttraining is het meest effectief bij overgewicht doordat het vetmassa vermindert en spiermassa behoudt, wat essentieel is voor langdurig gewichtsbeheer.
- Yoga verlaagt stress en verbetert mentale gezondheid, biedt voordelen voor bloedsuiker en pijn, en heeft de hoogste therapietrouw (60–70%).
- Risico’s bestaan vooral uit blessures, te snelle opbouw, angst om te bewegen en lage motivatie, maar begeleiding en een stapsgewijze aanpak verminderen deze sterk.
- De beste resultaten ontstaan door beweging te combineren met voeding, zoals koolhydraatbeperking of intermittent fasting, wat extra vetverlies en betere suiker- en vetwaarden oplevert.
1. Wat bedoelen we met bewegingsinterventies?
Met bewegingsvormen bedoelen we manieren van actief bewegen die je gezondheid kunnen verbeteren. Ze helpen onder andere bij het regelen van de bloedsuiker, het verliezen van gewicht, een sterker hart en betere longen, het verminderen van stress en het verbeteren van het algemene welzijn. Voor bijna iedereen zijn er eenvoudige, toegankelijke opties.
- Aerobe training: Dit zijn activiteiten waarbij je hartslag rustig omhoog gaat, zoals wandelen, joggen, fietsen of zwemmen. Ze maken je uithoudingsvermogen beter en ondersteunen een gezond hart en een gezond zenuwstelsel (Terada 2024).
- Krachttraining: Oefeningen met gewichten, weerstandsbanden of lichaamsgewicht (bijv. squats, push-ups), gericht op het opbouwen en behouden van spiermassa en kracht. Vooral belangrijk vanaf 40 jaar (Rodríguez-Gutiérrez 2023).
- High-Intensity Interval Training (HIIT): Hierbij wissel je korte, stevige inspanning af met rustige momenten. Denk aan korte stukjes in tempo lopen (joggen, rennen, hardlopen) en daarna wandelen. Deze vorm is effectief wanneer je in weinig tijd toch veel gezondheidswinst wilt behalen (Kumar 2025).
- Yoga: Yoga combineert beweging, ademhaling en ontspanning. Het maakt je flexibeler, verbetert je balans en helpt bij stress. Voor mensen met chronische pijn, mentale klachten of beperkte beweeglijkheid kan yoga bijzonder waardevol zijn (Pascoe 2017). Yoga valt op door de zachte, toegankelijke aanpak en de combinatie van lichamelijke én mentale voordelen (Kumar 2025).
Al deze vormen van beweging kunnen helpen om ziekte te voorkomen en te herstellen.
2. Hoe bewegen kan helpen bij chronische ziekten
2.1 Fysieke voordelen
- Betere bloedsuiker: Regelmatig bewegen helpt de bloedsuiker omlaag te brengen. Aerobe oefeningen, krachttraining, en intervaltraining laten het gemiddelde bloedsuikerniveau bij mensen met diabetes type 2 duidelijk dalen met 0.4-0.8%. Yoga werkt daarbij vooral doordat het stress vermindert (Garcia 2025).
- Gewichtsverlies: Krachttraining is één van de beste keuzes bij overgewicht. Het helpt vet te verliezen terwijl de spieren sterk blijven. Onderzoek laat zien dat krachttraining meer vetmassa vermindert dan alleen wandelen of joggen, de combinatie van beide zorgt voor minder vetmassa en betere spier-vet verhouding (Kobayashi 2023, Oppert 2023).
- Een sterker hart en gezondere bloedvaten: Wandelen, fietsen en andere vormen van rustige inspanning kunnen de bloeddruk verlagen met 5-8mmHg. De combinatie met krachttraining maakt het effect nog groter en helpt ook het vetpercentage te verminderen (Terada 2024). Yoga verbetert bovendien de hartslagvariabiliteit (Kumar 2025).
- Ontstekingsremming: Beweging verlaagt ontstekingswaarden die vaak aanhoudend aanwezig zijn en chronische ziekten onderhouden. Vooral korte, intensieve oefeningen hebben een sterk effect op het verminderen van ontstekingsfactoren in het lichaam (Noori Mofrad 2022, Magni 2025).
- Minder pijn en beter beweeglijkheid van de gewrichten: Bij zowat alle aandoeningen van het bewegingsapparaat blijkt krachttraining positief bij te dragen aan het verminderen van pijnklachten (D’Onofrio 2023). Bij rheumatoïde aandoeningen verbetert niet alleen de beweeglijkheid maar ook de vermoeidheid die ermee gepaard gaat (Santos 2023).
- Beter hersen- en zenuwfunctie: Regelmatig bewegen verbetert het denkvermogen bij dementie en kan de achteruitgang bij zenuwaandoeningen vertragen. Vooral wandelen, oefeningen voor evenwicht en kleine coördinatie-opdrachten helpen hierbij (Burtscher 2021, Ruiz-Gonzalez 2021, Bonanni 2022).
- Minder spierverlies en minder valrisico: Vanaf ongeveer 65 jaar neemt spiermassa snel af. Krachttraining helpt dit proces te vertragen en geeft meer stabiliteit, waardoor de kans op vallen kleiner wordt (Cannataro et al. 2022).
- Ondersteuning bij het afvoeren van schadelijke stoffen: Door te zweten, te bewegen en je stofwisseling te activeren kan het lichaam bepaalde schadelijke stoffen sneller kwijt. Denk aan hormoonverstoorders, nanoplastics en andere schadelijke deeltjes. Actief bewegen helpt het lichaam deze stoffen beter uit te scheiden via zweet, urine en stoelgang (Baker 2019, Kuan 2022, Xu 2022, Zhu 2024).
2.2 Psychologische voordelen
- Sterkere mentale gezondheid: Een grote analyse van 19 onderzoeken laat zien dat yoga gevoelens van depressie kan verminderen tot 45%. Aerobe training en HIIT laten vergelijkbare verbeteringen zien (30-40%). Vooral yoga werkt sterk doordat het veel aandacht geeft aan ontspanning en mindfulness, wat helpt bij stress en angst (Pascoe 2017, Garcia 2025).
- Beter geheugen en meer aandacht: Krachttraining en yoga helpen het denkvermogen te verbeteren, zoals plannen, concentreren en beslissingen nemen. In een gecontroleerde studie bleek dat 12 weken krachttraining de achteruitgang van het geheugen bij oudere mensen met diabetes kon vertragen (Erickson 2022).
3. Nadelen en beperkingen van bewegingsinterventies
Hoewel bewegen veel voordelen heeft, zijn er ook aandachtspunten. Deze hangen vaak samen met het soort training en het onderliggende ziektebeeld.
3.1 Fysieke risico’s
- Blessures: Bij krachttraining en HIIT loopt 10–15% van de deelnemers een blessure op als oefeningen verkeerd worden uitgevoerd, zoals een verrekte spier of overbelasting van een gewricht. Bij yoga ligt dat risico lager (5–8%), al kan overrekking ontstaan bij intensieve houdingen (Lauersen 2018).
- Risico’s voor hartpatiënten: HIIT kan bij mensen met hartproblemen zonder voorafgaande controle leiden tot hartritmestoornissen of overbelasting (2–5% risico) (Plizga 2024). Rustige aerobe training (zoals wandelen, fietsen en zwemmen), matige krachttraining en yoga zijn meestal veiliger.
- Lage bloedsuikers bij diabetes: Aerobe training en HIIT kunnen soms een hypoglykemie (een dip in bloedsuiker) veroorzaken bij diabetes-patiënten, al is dit risico klein. Bij diabetes is het verstandig de bloedsuiker tijdens de training te controleren (Murillo et al. 2022, Garcia 2025).
3.2 Psychologische en praktische barrières
- Moeite om het vol te houden: Tot 40% van de mensen stopt binnen zes maanden met bewegen door gebrek aan motivatie. Yoga heeft een hogere ‘volhoudgraad’ van 60–70%, mede door het ontspannende karakter (Pascoe 2017, Rhodes 2021). Samen sporten met vrienden of in een groep vergroot de kans dat je doorgaat. Start met kleine realistische doelen zoals 5 minuten stappen wat je wekelijks met 5 minuten kan verlengen.
- Angst om te bewegen: Twee op de drie mensen met een chronische aandoening voelt angst om te bewegen (Wlaszlo 2025). Angst draagt bij aan een tragere vooruitgang wat kan worden opgevangen door te starten met zachte en rustige oefenvormen (Bordeleau 2022). Hoger opgeleiden hebben die angst minder vaak, waarschijnlijk door meer kennis over hun aandoening. Goede uitleg vanuit de zorg en begeleiding helpt om die angst te verminderen (Liu 2024).
- Kosten en toegankelijkheid: Abonnementen voor sportscholen, yoga of begeleiding kunnen een drempel vormen. Sommige verzekeringen en overheden bieden echter (gedeeltelijke) terugbetaling. Thuisoefeningen, wandelen, yoga of training met je eigen lichaamsgewicht, zijn laagdrempelige alternatieven (Donnelly 2021).
- Tijdgebrek: Aerobe training en HIIT zijn relatief tijdzuinig: vaak volstaat 30 minuten. Krachttraining en yoga vergen iets meer tijd in groep-of clubverband, in de thuisomgeving kan je makkelijker 10 of 20 minuten per dag inplannen (Swift 2017). Interessant genoeg laat onderzoek zien dat zelfs het ‘weekend-warrior’-patroon, waarbij je alleen beweegt in het weekend, al duidelijke gezondheidsvoordelen geeft (O’Donovan 2024, Lei 2024, Mahe 2024).
4. Hoeveel beweging wordt aanbevolen?
Recente, onafhankelijke onderzoeken geven duidelijke richtlijnen over hoeveel je idealiter beweegt voor een betere gezondheid. Voor gezonde volwassenen raden grote studies 150–300 minuten per week matig intensieve beweging aan, zoals stevig wandelen (Swift 2017).
Voor mensen met chronische ziekten gelden aangepaste richtlijnen, afhankelijk van de aandoening:
- Diabetes type 2: Groot vergelijkend onderzoek toont: 150 minuten per week matige beweging (zoals wandelen of fietsen) samen met 2–3 keer per week krachttraining brengt de gemiddelde bloedsuiker 0,5–0,8% omlaag.
Ook 2–3 keer per week yoga van 60 minuten helpt omdat het stress vermindert en bloedsuiker doet dalen. Sommige studies zeggen dat krachttraining zelfs nog effectiever is voor mensen met diabetes. Zelfs wie alleen in het weekend beweegt (het ‘weekend-warrior’-patroon) heeft minder kans om vroeg te overlijden (Pascoe 2021, D’Onofrio 2023, Kobayashi 2024, Mahe 2024, Garcia 2025). - Hart- en vaatziekten: Onderzoeken adviseren 120–150 minuten per week matige aerobe beweging, zoals rustig wandelen. Beginners doen dit best langzaam opbouwend om risico’s te verkleinen. Later kan krachttraining worden toegevoegd als het stabiel gaat. (Terada et al. 2024)
- Overgewicht: Krachttraining is hier erg waardevol: het helpt vet te verliezen en spieren te behouden. Daarnaast kan 200–300 minuten per week matige beweging helpen. Combineer deze sessies met 2–3 keer per week krachttraining voor betere resultaten (Kobayashi 2023, Oppert 2023).
- Chronische pijn, stress en zenuwaandoeningen: 2–3 yogalessen van 60 minuten per week (zoals hatha of vinyasa) verbeteren flexibiliteit, verminderen pijn en verlagen stress. 3 keer per week krachttraining maakt spieren en gewrichten sterker en vermindert pijn bij veel klachten. Mensen met reuma hebben er ook baat bij, maar onder goede begeleiding (Pascoe 2021, D’Onofrio 2023, Santos 2023, De La Corte-Rodriguez 2024, Mansoor 2025).
5. Vergelijking van bewegingsinterventies
|
Aspect |
Aerobe training (wandelen, fietsen) |
Krachttraining |
HIIT (korte intensieve intervallen) |
Yoga |
|---|---|---|---|---|
|
Effect |
Verlaagt bloedsuiker met 0.5–0.7%; ongeveer 4% gewichtsverlies |
Verlaagt bloedsuiker met 0.4–0.6%; ongeveer 6% gewichtsverlies |
Verlaagt bloedsuiker met op zelfde wijze als aerobe training, snelle verbetering van suiker- en vetverbranding |
Verlaagt bloedsuiker met 0.4–0.6%; sterke stressreductie |
|
Nodige tijd |
150–300 min/week |
3× per week, 30–60 min |
30 min, 3–4× per week |
2–3× per week, 60 min |
|
Risico’s |
Weinig risico; kans op overbelasting |
Kans op blessures bij slechte techniek |
Kan zwaar zijn voor hart; niet ideaal zonder opbouw |
Klein risico op overstrekken |
|
Toegankelijkheid |
Heel gemakkelijk: wandelen of fietsen |
Soms materiaal of begeleiding nodig |
Best starten met begeleiding |
Makkelijk thuis te doen |
|
Volhouden |
Goed vol te houden |
Matig vol te houden |
Tijdszuinig maar intensief |
Vaak goed vol te houden door ontspanning |
Voordelen van professionele begeleiding:
Zeker in situaties waarbij onderliggende aandoeningen spelen is het van belang om je professioneel (fysiotherapeut, gecertifieerde trainers) te laten begeleiden. Verder toont een overzichtsstudie aan dat deelnemen in groep onder begeleiding, met haalbare doelstellingen en waarbij feedback wordt verstrekt leiden tot de hoogste therapietrouw. Professionele begeleiding zal bijdragen aan het verminderen beweegangst en van potentiële risico’s (Rhodes 2017, Collado-Mateo 2021)
6. Hoe start je met bewegen bij chronische ziekten?
Als je een chronische aandoening hebt, is het belangrijk om op een veilige en gestructureerde manier te beginnen met bewegen. Je kunt zelf starten op een heel laagdrempelige manier, maar je bereikt meestal veel betere én veiligere resultaten wanneer je begeleiding krijgt.
Stap 1 – Veiligheidscheck: Bespreek eerst met je arts of er zaken zijn waarmee je rekening moet houden. Zo kunnen risico’s zoals hartproblemen of sterke schommelingen in de bloedsuiker worden uitgesloten, zeker bij hart- en vaatziekten of diabetes (Anderson 2021).
Stap 2 – Begin eenvoudig: Start klein, bijvoorbeeld:
- 10–15 minuten wandelen
- lichte krachtoefeningen zoals squats met lichaamsgewicht
- een beginnersles yoga zoals hatha-yoga
- Doe dit 3–5 keer per week. Zo verlaag je de drempel en bouw je vertrouwen op (Swift 2017).
Stap 3 – Stel doelen: Maak haalbare doelen, afhankelijk van je mogelijkheden, zoals:
- 2000 stappen per dag gedurende een week. Elke week kan je 500 stappen toevoegen.
- 2 sessies krachttraining per week
- 1 yogales van 60 minuten per week
- Hoe concreter de doelen, hoe makkelijker vol te houden.
Stap 4 – Volg je vooruitgang: Gebruik hulpmiddelen zoals:
- Stappentellers
- Hartslagmeters
- Apps (bijv. Strava of Yoga Studio)
- Voor diabetespatiënten blijft regelmatige bloedsuikermeting belangrijk (Garcia 2025).
Stap 5 – Zoek begeleiding: Een fysiotherapeut, personal trainer of yogadocent kan helpen bij veilige uitvoering en motivatie. Groepslessen, zoals yoga of krachttraining, verhogen de therapietrouw (Collado-Mateo 2021, Rhodes 2017).
Tips om vol te houden:
- Beweeg samen in groep of met vrienden.
- Beloon kleine successen (bijv. een week regelmatig oefenen).
- Gebruik apps of online programma’s voor extra ondersteuning (Pascoe 2021).
Voorbeeld weekplan voor beginners:
Maandag:
• 15 min stevig wandelen
• 10 min hatha-yoga (thuis of in groep)
Woensdag:
• 20 min lichte krachttraining (lichaamsgewicht: squats, lunges)
• 10 min yoga of stretching
Vrijdag:
• 20 min fietsen
• 15 min yoga voor flexibiliteit
Zondag:
• 30 min wandelen
• 30 min groepsyoga
Begeleiding kan je resultaten verder verbeteren, vooral bij krachttraining, HIIT of andere intensievere vormen van beweging.
7. Combinatie van beweging met een aangepast dieet
Omgekeerd, werd ook de impact van vasten op de fysieke prestaties onderzocht. Een grote overzichtsstudie van Mortezapour (2025) concludeerde dat vasten geen negatieve impact vertoont op de geleverde fysieke inspanning, noch op de spiermassa.
8. Conclusie
Bewegen is één van de krachtigste manieren om chronische ziekten aan te pakken en om je gezondheid op lange termijn te verbeteren. Verschillende vormen van beweging – zoals wandelen of fietsen (aerobe training), krachttraining, intervaltraining (HIIT) en yoga – hebben allemaal hun eigen voordelen.
Krachttraining springt eruit voor mensen met overgewicht: het helpt lichaamsvet te verminderen terwijl je je spieren behoudt. Dat is belangrijk, want meer spiermassa zorgt voor een betere stofwisseling, waardoor je lichaam op lange termijn makkelijker op gewicht blijft. Verder draagt krachttraining bij om het spierverlies op oudere leeftijd op te vangen.
Yoga blinkt dan weer uit in stressverlaging en is een vorm van beweging die mensen doorgaans goed volhouden. Aerobe training en HIIT zijn ideaal om je hart en bloedvaten te verbeteren; HIIT heeft daarbij als extra voordeel dat het weinig tijd kost.
De beste resultaten krijg je meestal door verschillende soorten beweging te combineren: bijvoorbeeld krachttraining samen met HIIT of aerobe training. Zo werk je tegelijk aan je conditie, spierkracht, hartgezondheid en vetverbranding.
Bewegen houdt natuurlijk altijd een klein risico op blessures of overbelasting in, maar met goede begeleiding en een schema dat bij jouw niveau past, zijn die risico’s heel klein. Een aanpak op maat, waarbij krachttraining extra aandacht krijgt bij overgewicht, en yoga bij stress of mentale klachten, levert het meeste op.
Door klein te beginnen, regelmatig te bewegen en dit te combineren met gezonde voeding, kunnen mensen hun gezondheid aanzienlijk verbeteren en vaak zelfs minder afhankelijk worden van medicatie.
9. Veelgestelde vragen (FAQ)
Helpt beweging bij het verlagen van de bloedsuiker bij diabetes type 2?
Ja, regelmatige beweging zoals wandelen, krachttraining en HIIT kan de gemiddelde bloedsuikerspiegel (HbA1c) met 0,4 tot 0,8 procent verlagen. Yoga draagt ook bij aan een lagere bloedsuiker door het verminderen van stress.
Wat is effectiever voor gewichtsverlies: krachttraining of wandelen?
Krachttraining is een van de beste keuzes bij overgewicht omdat het helpt vetmassa te verliezen terwijl spiermassa behouden blijft. Hoewel wandelen (aerobe training) ook helpt, zorgt de combinatie van beide voor de beste verhouding tussen spier en vet.
Welke voordelen biedt yoga voor mensen met chronische pijn of stress?
Yoga verbetert de flexibiliteit en balans en kan depressieve gevoelens tot 45 procent verminderen. Het heeft de hoogste therapietrouw (60-70 procent) en is zeer waardevol voor mensen met chronische pijn of mentale klachten vanwege de focus op ontspanning.
Is intensieve intervaltraining (HIIT) veilig voor mensen met hartklachten?
HIIT is zeer tijdsbesparend en effectief, maar kan bij mensen met hartproblemen een risico van 2 tot 5 procent geven op ritmestoornissen zonder voorafgaande controle. Voor beginners met hartklachten zijn wandelen, fietsen of yoga vaak veiliger opties.
Wat is het effect van sporten in combinatie met intermittent fasting?
De combinatie van beweging en onderbroken vasten zorgt voor meer vetverlies (ongeveer 4 procent extra), een lagere bloeddruk en betere cholesterolwaarden. Vasten heeft geen negatieve invloed op de fysieke prestaties of de spiermassa.
Hoeveel minuten per week moet ik bewegen voor een betere gezondheid?
Voor gezonde volwassenen wordt 150 tot 300 minuten matig intensieve beweging per week aangeraden. Voor mensen met chronische ziekten gelden specifieke schema’s, zoals 150 minuten wandelen gecombineerd met 2 tot 3 keer per week krachttraining.
Hoe kan ik angst om te bewegen bij een chronische ziekte overwinnen?
Twee op de drie mensen met een chronische aandoening ervaren bewegingsangst. Dit kan worden verminderd door professionele begeleiding van een fysiotherapeut, goede uitleg over de aandoening en door te starten met zeer kleine, haalbare doelen van bijvoorbeeld 5 minuten.
Waarom is krachttraining essentieel bij het ouder worden?
Vanaf 65 jaar neemt de spiermassa snel af. Krachttraining vertraagt dit proces, verbetert de stabiliteit en verkleint de kans op vallen. Daarnaast houdt meer spiermassa de stofwisseling hoog, wat helpt bij langdurig gewichtsbeheer.
10. Bronnenlijst
[1]CHARYYA, A. 2024. Yoga for Dementia Care: A Review. Preventive Medicine: Research & Reviews, 1, 254-259.
[2]Anderson, L., Thompson, D.R., Oldridge, N., et al. (2021) ‘Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease: a meta-analysis’, European Heart Journal, 42(10), pp. 993–1001. doi:10.1093/eurheartj/ehaa930.
[3]Argentieri, M.A., Amin, N., Nevado-Holgado, A.J., Sproviero, W., Collister, J.A., Keestra, S.M., Kuilman, M.M., Ginos, B.N.R., Ghanbari, M., Doherty, A., Hunter, D.J., Alvergne, A. & van Duijn, C.M. 2025, ‘Integrating the environmental and genetic architectures of aging and mortality’, Nature Medicine, vol. 31, pp. 1016-1025.
[4]Ashtary-Larky, D., Bagheri, R., Tinsley, G. M., Asbaghi, O., Paoli, A. and Moro, T., 2021. Effects of intermittent fasting combined with resistance training on body composition: a systematic review and meta-analysis. Physiology & Behavior, 237, 113453.
[5]Baker, L. B. 2019. Physiology of sweat gland function: The roles of sweating and sweat composition in human health. Temperature (Austin), 6, 211-259.
[6]Bonnani, R., Cariati, I., Tarantino, U., D’Arcangelo, G. & Tancredi, V. 2022. Physical Exercise and Health: A Focus on Its Protective Role in Neurodegenerative Diseases. Journal of Functional Morphology and Kinesiology, 7, 38.
[7]Bordeleau, M., Vincenot, M., Lefevre, et al.. 2022. Treatments for kinesiophobia in people with chronic pain: A scoping review. Frontiers in behavioral neuroscience, 16, 933483
[8]Burtscher, J., Millet, G. P., Place, N., Kayser, B. & Zanou, N. 2021. The Muscle-Brain Axis and Neurodegenerative Diseases: The Key Role of Mitochondria in Exercise-Induced Neuroprotection. International Journal of Molecular Sciences, 22, 6479.
[9]Cannataro, R., Cione, E., Bonilla, D. A., Cerullo, G., Angelini, F. and D’Antona, G., 2022. Strength training in elderly: An useful tool against sarcopenia. Frontiers in Sports and Active Living
[10]Collado-Mateo, D., Lavín-Pérez, A. M., Peñacoba, C., Del Coso, J., Leyton-Román, M., Luque-Casado, A., Gasque, P., Fernández-del-Olmo, M. Á. and Amado-Alonso, D. (2021) ‘Key factors associated with adherence to physical exercise in patients with chronic diseases and older adults: An umbrella review’, International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(4), p. 2023.
[11]De La Corte-Rodriguez, H., Roman-elmonte, J. M., Resino-Luis, C., Madrid-Gonzalez, J. & Rodriguez-Merchan, E. C. 2024. The Role of Physical Exercise in Chronic Musculoskeletal Pain: Best Medicine—A Narrative Review. Healthcare [Online], 12.
[12]Donnelly, J.E., Honas, J.J., Smith, B.K., et al. (2021) ‘Exercise for weight loss: what are the facts?’, Obesity Reviews, 22(7), e13275. doi:10.1111/obr.13275.
[13]D’Onofrio, G., Kirschner, J., Prather, H., Goldman, D. and Rozanski, A. (2023) ‘Musculoskeletal exercise: Its role in promoting health and longevity’, Progress in Cardiovascular Diseases, 77, pp. 25–36.
[14]Erickson, K.I., Hillman, C.H., Stillman, C.M., et al. (2022) ‘Physical activity, cognition, and brain outcomes: a review of the 2018 physical activity guidelines’, Medicine & Science in Sports & Exercise, 54(6), pp. 1055–1066. doi:10.1249/MSS.0000000000002869.
[15]Garcia, S. P., Cureau, F. V., Iorra, F. D. Q., Bottino, L. G., Monteiro, L. E. R. C., Leivas, G., Umpierre, D. and Schaan, B. D. (2025) ‘Effects of exercise training and physical activity advice on HbA1c in people with type 2 diabetes: A network meta-analysis of randomized controlled trials’, Diabetes Research and Clinical Practice, 221, 112027
[16]Gore, A. C., La Merrill, M. A., Patisaul, H. and Sargis, R. M., 2024. Endocrine disrupting chemicals: Threats tohuman health. Washington, DC: The Endocrine Society and IPEN.
[17]Guan, S.-Y., Zheng, J.-X., Sam, N. B., Xu, S., Shuai, Z. & Pan F. 2023. Global burden and risk factors of musculoskeletal disorders among adolescents and young adults in 204 countries and territories, 1990–2019. Autoimmunity Reviews, 22, 103361.
[18]Hou, L., Wang, Q., Pan, B., Li, R., Li, Y., He, J., Qin, T., Cao, L., Zhang, N., Cao, C., Ge, L. and Yang, K. (2023) ‘Exercise modalities for type 2 diabetes: A systematic review and network meta-analysis of randomized trials’, Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 39, e3591.
[19]Kazeminasab, F., Baharlooie, M., Karimi, B., Mokhtari, K., Rosenkranz, S. K. and , H. O., 2024. Effects of intermittent fasting combined with physical exercise on cardiometabolic outcomes: systematic review and meta-analysis of clinical studies. Nutrition Reviews, 82(12), pp.1726-1740.
[20]Kobayashi, Y., Long, J., Dan, S., Johannsen, N. M., Talamoa, R., Raghuram, S., Chung, S., Kent, K., Basina, M. and Lamendola, C., 2023. Strength training is more effective than aerobic exercise for improving glycaemic control and body composition in people with normal-weight type 2 diabetes: a randomised controlled trial. Diabetologia, 66(10), pp.1897-1907.
[21]Kuan, W. H., Chen, Y. L. and Liu, C. L. (2022) ‘Excretion of Ni, Pb, Cu, As, and Hg in sweat under two sweating conditions’, International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(4), p. 2168.
[22]Kumar, T. S. (2025) ‘Comparative analysis of Hatha Yoga and aerobic exercise on cardiovascular health in middle-aged adults’, Journal of Yoga, Sports, and Health Sciences, pp. 9–16.
[23]Lauersen, J.B., Andersen, T.E., Andersen, L.B. (2018) ‘Strength training as superior, dose-dependent injury prevention: a systematic review’, British Journal of Sports Medicine, 55(10), pp. 551–558.
[24]Lei, L., Li, J., Wang, W., Yu, Y., Pu, B., Peng, Y., Zhang, L. and Zhao, Z. (2024) ‘The associations of “weekend warrior” and regularly active physical activity with abdominal and general adiposity in US adults’, Obesity, 32(4), pp. 822–833.
[25]Liu, L., Yang, Q., Li, T., Xie, H., Zeng, B., Zha, L., Zhang, W. and Su, S. (2024) ‘Prevalence and influencing factors of kinesiophobia in patients with heart disease: A meta-analysis and systematic review’, Scientific Reports, 14, p. 18956.
[26]Magni, O., Arnaoutis, G. and Panagiotakos, D. (2025) ‘The impact of exercise on chronic systemic inflammation: A systematic review and meta–meta-analysis’, Sport Sciences for Health, 21(4), pp. 1405–1417.
[27]Mahe, J., Xu, A., Liu, L., Hua, L., Tu, H., Huo, Y., Huang, W., Liu, X., Wang, J., Tang, J., Zhao, Y., Liu, Z., Hong, Q., Ye, R., Hu, P., Jia, P., Huang, J., Kong, X., Ge, Z., Xu, A., Wu, L., Du, C., Shi, F., Cui, H., Wang, S., Li, Z., Wang, L., Zhang, L. and Zhang, L. (2024) ‘Association between weekend warrior physical activity pattern and all-cause mortality among adults living with type 2 diabetes: A prospective cohort study from NHANES 2007 to 2018’, Diabetology & Metabolic Syndrome, 16, p. 226.
[28]Mansoor, M., Ibrahim, A., Hamide, A., Tran, T., Candreva, E. and Baltaji, J. (2025) ‘Exercise-induced neuroplasticity: Adaptive mechanisms and preventive potential in neurodegenerative disorders’, Physiologia, 5(1), p. 13
[29]Mayo Clinic (2023) Exercise intensity: How to measure it, Mayo Clinic. Available at: https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/exercise-intensity/art-20046887 (Accessed: 3 October 2025).
[30]Noori Mofrad, S. R., Golpasandi, H., Sakhaei, M. H. and Khalafi, M. (2022) ‘The effect of high intensity interval training on inflammatory markers in patient with type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis’, Journal of Applied Health Studies in Sport Physiology, 9(2), pp. 123–137.
[31]Murillo, S., Brugnara, L., Servitja, J.-M. and Novials, A. (2022) ‘High intensity interval training reduces hypoglycemic events compared with continuous aerobic training in individuals with type 1 diabetes: HIIT and hypoglycemia in type 1 diabetes’, Diabetes & Metabolism, 48(5), 101361.
[32]O’Donovan, G., Petermann-Rocha, F., Ferrari, G., Lee, I.-M., Hamer, M., Stamatakis, E., Sarmiento, O. L., Ibáñez, A. and Lopez-Jaramillo, P. (2024) ‘Associations of the “weekend warrior” physical activity pattern with all-cause, cardiovascular disease and cancer mortality: The Mexico City Prospective Study’, British Journal of Sports Medicine, 58(7), pp. 359–365.
[33]Oppert, J.-M., Ciangura, C. and Bellicha, A. (2023) ‘Physical activity and exercise for weight loss and maintenance in people living with obesity’, Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, 24(5), pp. 937–949.
[34]Pan, B., Ge, L., Xun, Y.-Q., Chen, Y.-J., Gao, C.-Y., Han, X., Zuo, L.-Q., Shan, H.-Q., Yang, K.-H., Ding, G.-W. and Tian, J.-H. (2018) ‘Exercise training modalities in patients with type 2 diabetes mellitus: a systematic review and network meta-analysis’, International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 15, 72.
[35]Parkes, M. W., Poland, B., Allison, S., Cole, D. C., Culbert, I., Gislason, M. K., Hancock, T., Howard, C., Papadopoulos, A. & Waheed, F. 2020. Preparing for the future of public health: ecological determinants of health and the call for an eco-social approach to public health education. Canadian Journal of Public Health, 111, 60-64.
[36]Pascoe MC, Thompson DR, Ski CF. Yoga, mindfulness-based stress reduction and stress-related physiological measures: A meta-analysis. Psychoneuroendocrinology. 2017 Dec;86:152-168. doi: 10.1016/j.psyneuen.2017.08.008. Epub 2017 Aug 30. PMID: 28963884.
[37]Paoli, A., 2025. The influence of physical exercise, ketogenic diet, and time-restricted eating on de novo lipogenesis: A narrative review. Nutrients, 17(5), 663.
[38]Plizga, J., Jaworski, A., Grajnert, F., Gluszczyk, A., Surma, A., Cecot, J., Parfianowicz, A., Zarzecki, K., Mandryk, M. and Holdun, N. (2024) ‘High-intensity interval training-health benefits and risks-literature review’, Quality in Sport, 18, pp. 53359–53359.
[39]Rhodes, R.E., Lubans, D.R., Karunamuni, N., et al. (2017) ‘Factors associated with participation in resistance training: a systematic review’, British Journal of Sports Medicine, 55(20), pp. 1156–1165.
[40]Rodríguez-Gutiérrez, E., Torres-Costoso, A., Pascual-Morena, C., Pozuelo-Carrascosa, D. P., Garrido-Miguel, M. and Martínez-Vizcaíno, V. (2023) ‘Effects of resistance exercise on neuroprotective factors in middle and late life: A systematic review and meta-analysis’, Aging and Disease, 14(4), pp. 1264–1275
[41]Ruiz-González, D., Hernández-Martínez, A., Valenzuela, P. L., Morales, J. S. and Soriano-Maldonado, A. (2021) ‘Effects of physical exercise on plasma brain-derived neurotrophic factor in neurodegenerative disorders: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials’, Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, pp. 394–405.
[42]Sabag, A., Little, J.P., Johnson, N.A. (2022) ‘Low-volume high-intensity interval training for cardiometabolic health’, Journal of Physiology, 600(5), pp. 1013–1026. doi:10.1113/JP281725.
[43]Santos, E. J. F., Farisogullari, B., Dures, E., Geenen, R. and Machado, P. M., 2023. Efficacy of non-pharmacological interventions: a systematic review informing the 2023 EULAR recommendations for themanagement of fatigue in people with inflammatory rheumatic and musculoskeletal diseases. RMD Open, 9(4),e003350.
[44]Swift, D.L., McGee, J.E., Earnest, C.P., et al. (2017) ‘The effects of exercise and physical activity on weight loss and maintenance’, Progress in Cardiovascular Diseases, 61(2), pp. 206–213. doi:10.1016/j.pcad.2021.02.005.
[45]Terada, T., Pap, R., Thomas, A., Wei, R., Noda, T., Visintini, S. and Reed, J. L. (2024) ‘Effects of muscle strength training combined with aerobic training versus aerobic training alone on cardiovascular disease risk indicators in patients with coronary artery disease: A systematic review and meta-analysis of randomised clinical trials’, British Journal of Sports Medicine, 58(21), pp. 1225–1234.
[46]Truijen, S. P. M., Boonen, A., Van der Kallen, C. J. H., Koster, A. & Van Onna, M. 2025. Musculoskeletal pain in an ageing population: a cross-sectional analysis of the Maastricht study. Rheumatology International, 45, 200.
[47]Wlaźło, M., Szlacheta, P., Grajek, M., Staśkiewicz-Bartecka, W., Rozmiarek, M., Malchrowicz-Mośko, E. and Korzonek-Szlacheta, I. (2025) ‘The impact of kinesiophobia on physical activity and quality of life in patients with chronic diseases: A systematic literature review’, Applied Sciences, 15(5), p. 2086.
[48]Wong, C. K., Mak, R. Y., Kwok, T. S., Tsang, et al. 2022. Prevalence, incidence, and factors associated with non-specific chronic low back pain in community-dwelling older adults aged 60 years and older: a systematic review and meta-analysis. The journal of pain, 23, 509-534.
[49]Xu, Y., Gao, H., Du, Z., Liu, H., Cheng, Q., Zhang, F., Ye, J., Wang, A., Dou, Y., Ma, B., Zhao, N., Zhu, F., Xu, X., Shen, N., Wu, J. and Xue, B. (2022) ‘A new approach for reducing pollutants level: A longitudinal cohort study of physical exercises in young people’, BMC Public Health, 22, p. 223.
[50]Zhang, L., Wang, Y., Sun, Y. and Zhang, X., 2023. Intermittent fasting and physical exercise for preventing metabolic disorders through interaction with gut microbiota: A review. Nutrients, 15(10), 2277.
[51]ZHU, L., WU, Z., DONG, J., ZHAO, S., ZHU, J., WANG, W., MA, F. & AN, L. 2024. Unveiling small-sized plastic particles hidden behind large-sized ones in human excretion and their potential sources. Environmental Science & Technology, 58, 11901-11911.
Publicatiedatum: XXXXXXX januari 2026